Dag van de Integriteit 22 november 2011

Integriteit in roerige tijden

In roerige tijden is het meer dan ooit nodig de zorg voor integriteit te borgen, zodat continuïteit verzekerd is. Aldus Marijn Zweegers, hoofd van het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector (BIOS), tijdens de Dag van de Integriteit, op 22 november 2011 in Zeist.

De zorg voor integriteit is van alle tijden, zegt dagvoorzitter Roel Nieuwenkamp, bijzonder hoogleraar aan de Ien Dales Leerstoel. Al 2000 jaar geleden vonden de Han-Chinezen een model uit om ambtenaren aan te nemen op grond van hun merites in plaats van hun afkomst. Een streven dat ook op andere plaatsen en momenten terugkeert. Bestrijding van integriteitsschendingen vergt permanente waakzaamheid.

Deze Dag van de Integriteit trekt een volle bioscoopzaal in conferentieoord Figi. Terecht, aldus Marijn Zweegers, want er valt vandaag veel te leren. Zweegers verwelkomt ruim 160 deelnemers van ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen, maar ook instanties als de Nederlandse Bank en de Autoriteit Financiële Markten. BIOS, een onderdeel van het CAOP, organiseert de dag dit jaar voor de derde keer.

BIOS bestaat inmiddels vijf jaar en in die tijd heeft het bureau veel organisaties ondersteund bij de ontwikkeling van hun integriteitsbeleid. Er is veel kennis verspreid, via trainingen, gedrukte handreikingen, expertmeetings en de website, en er is een rijk scala aan instrumenten beschikbaar gesteld. Maar daarmee zijn we er niet, zegt Zweegers. Vandaag maken wij ons zorgen over zaken als de effecten van de bezuinigingen, de veranderingen in het politieke klimaat, de risico's van werkdrukverhoging. In roerige tijden is het meer dan ooit nodig de zorg voor integriteit te borgen, zodat continuïteit verzekerd is. Dat is de komende tijd een van de speerpunten van BIOS.

Integriteit in de staat van morgen

Integriteit moet minder gaan over foute bonnetjes. Verruim de blik naar het functioneren van de overheid in groter verband: minder regels opleggen, minder ambtenaren en minder taken naar zich toe trekken. Zo begint trendwatcher Adjiedj Bakas zijn wervelende presentatie. Hij verbindt de tegenwoordige praktijk ('we leven in een inquisitiemaatschappij en klokkenluiders worden niet gelukkig') met de uitdagingen die ons te wachten staan.
Door verschillende vormen van technische innovatie die nu al bestaan, verandert de maatschappij de komende 50 jaar meer dan in de afgelopen 5.000 jaar, zo verwacht Bakas. 'Shift happens.' En: perioden van bloei en neergang volgen elkaar op, dat blijft zo.
De volgende oorlog wordt gevoerd via internet en de macht verschuift naar de financiële sector. Vergeet de democratie, Goldman Sachs regeert. Steeds slimmere computers, van het type Watson, maken niet alleen administratieve taken overbodig, maar nemen ook het takenpakket van artsen deels over. Fabrieken verdwijnen wanneer iedereen thuis zijn eigen gebruiksvoorwerpen en voedsel gaat printen. Dat zet de transportsector en bestemmingsplannen op de helling.
Hoe kan de overheid daarmee omgaan? Bakas tegen de zaal: 'Nederlandse ambtenaren doen het al goed, als je vergelijkt met landen als China, waar mensen het land ontvluchten vanwege de corruptie. We moeten investeren in lef. Vernieuwing is in het verleden altijd gekomen van geniale eenlingen. De meeste tijdgenoten beschouwden hen als gek. Politici zijn slechts passanten, jullie zijn de afgezanten van de burgers, dus jullie moeten het doen (samen met Goldman Sachs).'

Een wereld te winnen

In 2001 heeft Leo Huberts, hoogleraar bestuurskunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam, onderzocht hoe het integriteitssysteem in Nederland er voor stond. Dat was bijna tien jaar nadat de grote inspirator van het integriteitsbeleid, Ien Dales, in 1992 haar veel geciteerde en nog altijd inspirerende toespraak hield voor de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). Nu, weer tien jaar later, wijst nieuw onderzoek uit dat de manco's nog lang niet zijn opgelost. De beschikbare concepten worden nog steeds beperkt gebruikt, zegt Huberts. Het huidige kabinet spreekt zich slechts uit over integriteit en goed bestuur in de context van ontwikkelingssamenwerking. Voor de witte vlekken in eigen land lijkt het geen oog te hebben. In Nederland laten we nog steeds veel over aan zelfregulering. Een landelijk bureau waar je integriteitsschendingen kunt melden, ontbreekt. Er is ook geen regeling voor de manier waarop je omgaat met mensen die iets willen melden. De 'integriteitsmaffia' in de zaal is volgens Huberts de hoopgevende partij in het geheel. Over tien jaar zal er nog steeds sprake zijn van manco's, maar er is een wereld te winnen door alle thema's aan te pakken die vandaag op het programma staan.

Integriteit in tijden van schaarste

In tijden van bezuiniging en reorganisatie neemt het aantal integriteitsschendingen toe, meent Trudy Loeffen, directeur P&O van de gemeente Den Haag. Mensen nemen grote risico's. Door het stoepje van de buurvrouw te betegelen met de gemeenteauto in het zicht geparkeerd, of met een greep in de kas. Uit angst voor hun baan en voor concurrentie van de collega, maken medewerkers elkaar vaker het leven zuur. Met intimidatie of door een wit voetje te halen bij de baas ten koste van de ander.
Den Haag is alerter geworden. Leidinggevenden moeten niet alleen voorbeeldgedrag vertonen, maar het onderwerp normen en waarden ook regelmatig bespreken in het werkoverleg. Er is een integriteitsplatform dat regelmatig overlegt, bij wijze van intervisie en om te zorgen dat iedereen op een lijn zit. De burgemeester, de wethouder personeel, de gemeentesecretaris en de directeur P&O vormen samen de stuurgroep die beslist over te nemen maatregelen wanneer het ergens misgaat. Dat doen ze op basis van een rapportage en voorstel van het betrokken diensthoofd. Om het onderwerp in de organisatie levend te houden, verschijnt veel informatie op het intranet en in het huisorgaan. Veel medewerkers reageren op 'Wat zou jij doen?', de maandelijkse online poll bij een geschetste casus.
Loeffen: 'Juist in deze tijd is extra aandacht nodig om een cultuur van angst en vrees te voorkomen.'

Het nieuwe werken

Net als veel andere organisaties zijn wij bezig met 'het nieuwe werken' (HNW). Dat vertelt Frans van Oostrum, hoofd bureau Integriteit van het UWV, in een van de acht workshops na de lunch. HNW staat voor flexibeler werken, niet tijd- en plaatsgebonden. Elke nieuwe ontwikkeling (niet alleen HNW, maar ook sociale media, bezuinigingen, enzovoort) in de organisatie kan integriteitsrisico's met zich meebrengen, en het is belangrijk dat de integriteitsfunctionaris zich hiervan bewust is en erop anticipeert. Niet door meer regels te maken, maar door in gesprek te gaan met de medewerkers. Onder het motto: 'minder gedragsregels, meer bewustwording.'

10 jaar Bureau Integriteit Amsterdam: van visie naar praktijk

Het Amsterdamse beleid rust op twee pijlers: handhaving en moreel leerproces. Aldus Henriette Bout, adviseur bij Bureau Integriteit Amsterdam (BIA). In tien jaar heeft Amsterdam heel veel bereikt. Er is een goede balans gevonden tussen repressie en het lerend vermogen van de organisatie. BIA richt zich niet alleen op de schendingen maar ook op positieve zaken. Toch is er ook nog veel te doen. Bezuinigingen en het decentrale karakter van de Amsterdamse organisatie vertragen de ingezette ontwikkelingen. Blijvende aandacht is nodig voor de borging van het integriteitsbeleid en het continueren van de inspanningen. 'Het vliegwiel moet steeds worden aangezwengeld, het draait nog niet uit zichzelf.'

Bedrijfsmatig werken en integriteit

Bij bedrijfsmatig werken schuilt het grootste integriteitsrisico in publiek-private samenwerking. Dat concludeert Emile Kolthof van het Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING) uit onderzoek dat hij heeft uitgevoerd. Ambtenaren die in deze constructies werken zien zichzelf (na verloop van tijd) niet meer als ambtenaar. Zij weten niet meer wat wel en niet kan volgens de regels voor overheidsdienaren. Prestatiemanagement blijkt integriteitsrisico's te verminderen. Het wordt ambtenaren duidelijk(er) wat van hen wordt verwacht. Dat biedt houvast en zorgt ervoor dat ambtenaren zich beter aan de regels houden. Voor een optimaal resultaat zouden organisaties prestatiemanagement nog moeten uitbreiden met een ethische component.

Anders omgaan met de markt

Rijkswaterstaat, een van de grootste overheidsopdrachtgevers, heeft veel te maken met marktpartijen. Wim Holleman, staf directeur Markt & Inkoop, vertelt dat na de bouwenquête een nieuwe manier van werken is geïntroduceerd om nieuwe integriteitsproblemen voor te zijn. RWS stelt bijvoorbeeld bij aanbestedingen nog slechts de kadereisen, de marktpartijen leveren de ontwerpen en de creatieve ideeën. Gevolg: minder onderlinge afspraken.

Cultuurverandering na incident

Woningbouwvereniging Rochdale kwam enige jaren geleden in opspraak toen de bestuursvoorzitter werd verdacht van fraude. Sindsdien is er veel veranderd, vertelt Marcel Beers van Rochdale. Zoals bij veel organisaties het geval is, leek Rochdale op papier alles goed geregeld te hebben. Maar in de praktijk bleek dit een dode letter en werd er niet naar gehandeld. Naar aanleiding van het incident zijn de organisatiestructuur, integriteit en financiën onder handen genomen. Op het gebied van integriteit bleek vooral het elkaar aanspreken niet gebruikelijk in de organisatie. Daar is inmiddels hard aan gewerkt.

Incidentcommunicatie, hoe kun je het managen?

De manier waarop de media een onderwerp 'labelen', bepaalt hoe het publiek 'de werkelijkheid' ziet. Veel feiten blijven onzichtbaar en de opinie wordt gevormd door het weinige dat in de openbare ruimte zichtbaar wordt. Eliane Schoonman, consultant 'issue management', laat daar in haar inspirerende workshop veel praktijkvoorbeelden van zien. Als je dit proces wilt beïnvloeden, moet je dat in een vroeg stadium doen. Zodra je bent gelabeld, doet de waarheid er niet meer toe. Er valt dan niet meer tegenop te communiceren.

Sociale media: slim lezen, luisteren en participeren

Bij sociale media ligt de nadruk meestal op de problemen die door verkeerd gebruik kunnen optreden. Het ministerie van OCW pakt dat anders aan, vertelt Menno van Tartwijk. Zijn ministerie ziet vooral de kansen en is koploper op dit terrein. OCW weet op bijzondere wijze in direct contact te komen en te blijven met de doelgroep. De gekozen werkwijze is samen te vatten als: slim lezen, slim luisteren en slim participeren. Je moet goed in de gaten houden wat er allemaal speelt en gebeurt op internet, je ervaringen delen met collega's en je actief in discussies mengen. OCW hanteert daarvoor een stappenplan.

Vertrouwenspersoon is een vak

Paul Heijnis, landelijk vertrouwenspersoon van de Belastingdienst, pleit voor een integrale vertrouwenspersoon voor integriteit en ongewenst gedrag. Het werkt niet als je als vertrouwenspersoon eerst het probleem in kaart hebt gebracht en vervolgens toch moet doorverwijzen. De organisatie investeert in goede en goed opgeleide vertrouwenspersonen, vakmensen die hun vaardigheden regelmatig in praktijk moeten kunnen brengen. Met slechts vijf gesprekken per jaar over integriteit lukt dat niet.
Volgens Heijnis heeft het management al gefaald wanneer een medewerker zich genoodzaakt ziet naar de vertrouwenspersoon te stappen. 'Te weinig managers zijn bereid integriteit op een natuurlijke wijze op de agenda te zetten. Een goede manager doet dat voortdurend. Die kan alles met integriteit verbinden.'