Dag van de Integriteit 25 november 2010

Nieuwe inzichten op de Dag van de Integriteit

Integriteit gaat niet om regels, gebod of verbod. Maar het andere uiterste dat het alleen een kwestie is van beleven en bewustwording is evenmin het geval. Het gaat vooral om de samenhang en balans tussen de verschillende maatregelen en instrumenten. Organisaties die dat uitdragen en leidinggevenden die het goede voorbeeld geven maken het verschil, zo bleek op de tweede Dag van de Integriteit.

Lezingen, discussies en workshops vormden de ingrediënten van de tweede Dag van de Integriteit, georganiseerd door het Bureau Integriteitsbevordering Openbare Sector, BIOS. Ruim 175 mensen uit de publieke sector kwamen erop af.
De overheid boekt resultaten, concludeert Marijn Zweegers van BIOS bij de presentatie van het jaarboek 2010.

Vragen stellen is belangrijker dan antwoorden geven

Maar er blijft nog steeds werk aan de winkel, zo stelt Harry Borghouts, oud-Commissaris van de Koningin in zijn betoog. ‘Incidenten zijn geen bewijs dat het slecht zou gaan met de integriteit van de overheid. Er is veel aandacht voor regels en verbodsbepalingen, over het aannemen van geschenken, of het lekken van informatie. Maar eigenlijk is dat overbodig en lokt het juist het zoeken naar de grenzen uit. Wat een goed ambtenaar is, staat gewoon in de ambtenarenwet.’ Borghouts verwijst naar de kernwaarden van een goede ambtenaar. Die moet open, betrouwbaar, zorgvuldig, controleerbaar en transparant zijn. Discussie daarover is belangrijk en dat houdt nauw verband met de cultuur van een organisatie.

Borghouts: ‘Bestuurders moeten binnenshuis tegenspraak van hun ambtenaren krijgen en ook alternatieven aangereikt krijgen als ze iets willen wat nadelige gevolgen kan hebben. Wie leiding geeft moet zelf het goede voorbeeld geven en stimuleren dat er discussie is over integriteitskwesties. Dan gaat het ook leven. Natuurlijk moeten er zaken geregeld zijn in de organisatie zoals functiescheiding en –roulatie. Maar openheid en vragenstellen is belangrijker dan antwoorden geven.’

100% integer bestaat niet

Is ieder mens in principe integer, en hoe kun je dat meten? Een interessante vraag, vindt Reinout de Vries, psycholoog en onderzoeker aan de VU: ‘Iedereen is in meerdere of mindere mate integer. Je kunt dat wegen, maar niet exact meten. Bewustwording kun je wel ontwikkelen.’
Integriteit is een persoonlijkheidskenmerk, zo stelt hij vast na uitgebreid wetenschappelijk onderzoek. Het klassieke model van de vijf persoonlijkheidskenmerken (extraversie, vriendelijkheid, consciëntieusheid, emotionele stabiliteit en intellect) moet daarom uitgebreid worden. Dit model levert een voorspellende waarde op als het om een succesvolle studie of baan gaat. Karakteristiek van een integer persoon is oprechtheid en rechtvaardigheid, zo blijkt. Verder valt op dat zij bescheiden en niet-hebzuchtig zijn. Uit zijn onderzoek blijkt overigens dat vrouwen hoger scoren op integriteitsaspecten dan mannen, waarschijnlijk vanwege die bescheidenheid. Mensen die gevoelig zijn voor status en graag willen scoren, zijn zwakker qua integriteit. Organisaties moeten daarom goed opletten dat zij de juiste dingen belonen, aldus De Vries. ‘Dus benadruk bij de werving van personeel niet de status of de glanzende carrière, maar wel het inhoudelijke en betekenisvolle werk. Beloon bescheidenheid en oprechtheid van medewerkers, want dat moedigt aan en stimuleert het integer werken.’

Varen op het persoonlijke kompas

Roos Vonk, hoogleraar Sociale Psychologie aan de Radboud Universiteit, legt in haar presentatie de link naar de persoonlijke waarden die ieder mens heeft. Wees een rolmodel voor de organisatie, bepleit zij, ondersteund met sprekende beelden. ‘Leidinggevenden moeten mensen inspireren, zodat ze zich kunnen verbinden. Wees een goede coach en adviseur, maar nodig je medewerkers vooral

uit om kritisch te denken’, stelt zij. Wie er even bij stilstaat beseft dat persoonlijke waarden, zoals moed of betrokkenheid, het kompas zijn waar ieder individu zich op richt. Wie zich te veel aanpast aan anderen of zich alsmaar wil bewijzen, verliest het contact met die waarden. ‘Sta vooral stil bij de momenten dat je ego opspeelt’, waarschuwt zij, ‘want die vormen uiteindelijke een barrière voor integriteit.’

Het is een kwestie van beleven èn discussie

Geïnspireerd door deze verschillende invalshoeken konden de deelnemers vervolgens in interactieve workshops of masterclasses aan de slag. Daarmee brachten zij het thema van de dag - integriteit is een kwestie van beleven en discussie – direct in de praktijk.

Hoe werkt bijvoorbeeld een self-assessment? In de oude bibliotheek van het kasteel Nyenrode werd de discussie gevoerd over kwetsbaarheid, risico’s en integriteitsmaatregelen met behulp van 24 aan elkaar gekoppelde laptops, het zogeheten Group Decision Room-principe. In een andere workshop gingen de deelnemers in op een stappenmodel dat helpt om mensen aan te spreken en aangesproken te worden op hun gedrag en hoe organisaties dit kunnen bevorderen. Verschillende werkvormen ,zoals een kort rollenspel en een oefening met een praktijkcasus gaven handreikingen om aanspreken te bevorderen en vormden de basis voor een goede gedachtenwisseling met de deelnemers. .

Handelen in overeenstemming met persoonlijke kernwaarden

Klokkenluiders zijn geen querulanten maar mensen met hart voor de zaak, meende Jos Verlaan in zijn workshop. In een intensieve discussie bespraken de deelnemers de oorzaken en gevolgen van klokkenluiden. Wanneer moet je aan de bel trekken? Is het goed de media in te schakelen als de eigen organisatie geen gehoor geeft en wat te doen met kwesties die in de media worden opgeblazen? Ook hier blijkt dat het nooit een zwart-wit verhaal is. Ook na afloop van de sessie ging het debat geanimeerd door. Tijdens de workshop Vertrouwenspersonen Integriteit (VPI) is de kennis over de vernieuwde meldprocedure (naar voorbeeld van meldprocedure van Rijk en Politie) getest onder de deelnemers. Verder is onder meer ingezoomd op de complexe rol van VPI’s bij advies en melden. Dat melden ondanks de verruimde rechtsbescherming voor melders niet zonder risico’s is,is het algemene beeld van de deelnemers.

Roos Vonk vertelde in de plenaire sessie al over transformationeel leiderschap, waarbij leidinggevenden zaken als normen, waarden, behoeften en capaciteiten kunnen beïnvloeden. In deze sessie komt de motivatie van medewerkers aan bod. Zij ontlenen die aan intrinsieke factoren die te maken hebben met het hart en het gevoel. Praktisch vertaald kan ieder mens een top 3 van belangrijke waarden maken en zich daaraan verbinden, als het ware een huwelijk met jezelf. Dan is het zaak te toetsen of het handelen in overeenstemming met die kernwaarden is. Houding en handelen versterken elkaar. Alleen als er verbinding is kan er sprake zijn van authenticiteit, aldus Vonk.

Onderzoeker Karianne Kalshoven legde de deelnemers aan haar sessie steeds vragen voor waarbij ze moesten kiezen voor goed of fout. Is iemand die door rood licht rijdt altijd fout? Het hangt er maar net vanaf in welke situatie men zich bevindt, zo bleek. Integer leiderschap wordt gekenmerkt door voorbeeldgedrag, ruimte voor discussie en goede communicatie, een vertrouwensband en belonen (als vorm van feedback), stelde zij. Het selecteren van werknemers op integriteit is altijd moeilijk, want hoe kun je voorkomen dat mensen sociaal wenselijke antwoorden geven? Persoonskenmerken als consciëntieusheid en vriendelijkheid zijn belangrijke eigenschappen als het om integriteit gaat, maar ook die zijn in een assessment lastig te meten.

Leven en handelen naar deugden

Ook een interessante invalshoek leverde de sessie van Marcel Becker op. Hij haalde de oude Grieken aan bij zijn betoog over wat een deugd is. Al eeuwenlang proberen mensen te benoemen wat het goede leven inhoudt. Je niet laten leiden door je driften, maar leven naar als belangrijkste genoemde deugden: Maat, Moed, Verstand en Rechtvaardigheid. In de praktijk moeten mensen oefenen in moreel denken en zaken veelzijdig belichten. Een pas ontwikkelde dvd biedt daarvoor een gespreksmodel. Ook een dilemmatraining kan helpen te beslissen wat te doen in bepaalde gevallen. De deugdethiek geeft een richting in het hoe te handelen. Zoals bij alle discussies over integriteit geldt ook hier: een pasklaar antwoord is er niet.

Ethiekindustrie

In welke mate is een aparte identiteit en verankering van het integriteitsbeleid nodig en nuttig? Daarover ging de discussie tijdens de workshop van Jeroen Maesschalck. Een aparte identiteit en organisatie van het integriteitsbeleid maakt de coördinatie makkelijk en verhoogt de aandacht voor het thema. De kritische noot luidt: wordt er niet een nieuwe professionele groep gecreëerd die er belang bij heeft het integriteitsprobleem te vergroten, een zogenoemde ethics industry?

Meer informatie

De tweede Dag van de Integriteit, met dagvoorzitter Alexander de Becker (bijzonder hoogleraar Ien Dales leerstoel), werd georganiseerd door BIOS op 25 november 2010 op de Nyenrode business Universiteit te Breukelen.
Kijk voor meer informatie op www.dagvandeintegriteit.nl

Ook het jaarboek is te verkrijgen via www.dagvandeintegriteit.nl